سبک شناسی لایه ای، دانشی جدید است که از جامعترین روشها برای بررسی و تحلیل عملی و کاربردی سبک متون و آثار ادبی مورد نظر بهره میگیرد و روشی است مرکب از دانش سبک شناسی عمومی، فرمالیسم و ساختارگرایی. در این شیوه، متن یا متون موردنظر به پنج لایة آوائی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک تقسیم میشود و سبک شناس به بررسی جداگانة هر لایه، با اتّکاء به اصول حاکم بر هر لایه اقدام میکند و سهم هر لایه را در کشف و توضیح نگرش فکری مؤلّف و اهداف او از تألیف متن را بررسی و مشخص میکند. نظربه اینکه در هر گونه بررسی و تحلیل سبک شناسانة یک متن، مبنای کار بر ساختارهای برجسته و پُر بسامد آن متن استوار است. بدین جهت در این پژوهش بدلیل برجسته بودن دو لایة واژگانی و ایدئولوژیک در سه مورد از آثار حکیم ملّاعباسعلی کیوان قزوینی (1357-1277 ق) شامل؛ بهین سخن، استوار و رازگشا، به بررسی و تحلیل آثار یاد شده بر اساس دو لایة یاد شده پرداخته ایم. شیوه کار در این پژوهش توصیفی – تحلیلی و روش کار کتابخانه ای با رویکرد گفتمان انتقادی است. با بررسی و تحلیل آثار موردنظر، سهم هر لایه از دو لایة مورد نظر در کشف و توضیح اندیشه ها و افکار عرفانی مؤلّف و نحوة بروز آنها در آثار مورد بررسی مشخص گردیده است.

چکیده فارسی:تفسیر عرفانی یکی از گرایش های تفسیری معروف و پرسابقه در کنار گرایش های دیگری از جمله کلامی، فلسفی، فقهی، ادبی و ... است. این گرایش تفسیری در قرن چهاردهم در دو مسیر متفاوت کلاسیک و غیرکلاسیک راه خود را در پیش گرفت. بررسی روش تفسیری عباسعلی کیوان قزوینی (م. 1357ق.) هدف نگارش این جستار است. گرایش تفسیری وی عرفانی است و به دلیل تفاوت های بسیار با تفاسیر عرفانی متقدم، باید آن را از اولین تفاسیر عرفانی غیرکلاسیک به شمار آورد. توجه بیش از حد وی به ظواهر الفاظ نسبت به تفاسیر عرفانی گذشته، عدم پایبندی به اقوال تفسیری گذشتگان، مراجعه نکردن به احادیث معصومان علیهم السلام و صحابه و رویکرد تقریبی بین مذاهب اسلامی از مهم ترین ویژگی های تمایزبخش روش تفسیری کیوان قزوینی از هم عصران خود است.   چکیده عربی:أحد النزعات التفسیریة المشهورة هی النزعة التفسیریة العرفانیة التی عاشت و استمرت حیاتها إلی جانب النزعات التفسیریة الأخری کالکلامیة والفلسفیة والفقهیة والأدبیة و غیرها. و قد واصلت هذه النزعة التفسیریة طریقها فی القرن الرابع عشر فی مجالین المختلفین هما التقلیدیة و غیر التقلیدیة. من أهم أغراض کتابة هذه المقالة دراسة المنهج التفسیری لعباسعلی الکیوان القزوینی (المتوفی سنة 1357 ق.). النزعة التفسیریة للقزوینی عرفانیة و بما أنها تفرق عن النزعات العرفانیة المتقدمة بوجوه کثیرة لنا أن نعتبرها من أقدم النزعات العرفانیة غیر التقلیدیة. من أهم خصائص و سمات المنهج التفسیری للقزوینی هی الالتفات إلی ظواهر الألفاظ إلی حد کثیر بالنسبة إلی التفاسیر العرفانیة السالفة عدم العنایة بالأقوال التفسیریة للعلماء الماضین و عدم الرجوع إلی أحادیث المعصومین (ع) والصحابة و عرض رؤیة تقریبیة بین المذاهب الإسلامیة. من الواضح هذه الاتجاهات والرؤی المنوعة إلی القرآن والتفسیر جعلت القزوینی ممتازا عن معاصریه الآخرین.

در میان انواع ادبی، نوع تعلیمی حدومرز خاصی ندارد و این گونه ی ادبی بعد از نوع غنایی بیشترین بسامد را در ادبیات ایران دارد. تصوف و عرفان و باز شدن پای آن به ادبیات نقش مهمی در تکمیل و توسعه ی این نوع مهم ادبی ایفا نموده است و متصوفه و عرفا دیدگاه های خود را بیشتر در قالب این نوع ادبی بیان کرده اند. پژوهش پیش رو می کوشد تا با بررسی و تحلیل چهار اثر از برجسته ترین آثار صوفیانه ی حکیم ملاعباسعلی کیوان قزوینی (12771357ق) فیلسوف، مفسر، شاعر و صوفی بزرگ اواخر دوره ی قاجار و پهلوی اول، شامل رازگشا، بهین سخن، استوار رازدار و عرفان نامه، مهم ترین دیدگاه های او در خصوص نقد اخلاقی اقطاب گنابادیه را بعد از گسستن از آن ها، با استناد به اقوال خود او توضیح دهد و به این پرسش اساسی پاسخ دهد که علت اصلی جدا شدن وی از گنابادیه بعد از همراهی طولانی مدت با آن ها چه بوده و انتقادهای او از آن ها بر مبنای چه اصولی صورت گرفته است. و دیگر آنکه آرا و نوآوری های به قول خود او، منحصربه فرد و بی سابقه اش در مسائل تصوف و عرفان کدام اند و ارزش علمی و مقبولیت آن ها تا چه اندازه است. شیوه ی کار در این پژوهش، از نوع تحلیلی توصیفی است و روش کار کتابخانه ای و با رویکرد گفتمان انتقادی است، که از طریق بررسی و تحلیل آثار مورد نظر صورت می پذیرد. جستار حاضر با واکاوی دقیق اندیشه های مؤلف در موارد یادشده به این نتیجه می رسد که علت جداشدن کیوان قزوینی از گنابادیه و اقطاب آن و بریدن از تصوف مرسوم مریدومرادی و نقد اخلاقی گنابادیه، به دلیل سرخوردگی ناشی از نرسیدن به اغراض مادی و کسب عنوان قطبیت سلسله ی مزبور نبوده، بلکه او بعد از حدود سی سال همراهی با سلاسل گوناگون تصوف مرسوم بالاخص گنابادیه درمی یابد که این نوع از تصوف و عرفان آن گمشده ی حقیقی انسان طالب کمالی چون او نبوده و با معلوم شدن این حقیقت تلخ تصمیم به نقد اخلاقی و رد آن می گیرد، و خود دست به تعریف و توضیح دقیق و جدیدی از تصوف و عرفان حقیقی می زند.

یکی از روش های تفسیری کهن، روش تفسیری عرفانی است. در عصر حاضر، این روش تفسیری نیز با تفاوت هایی، راهش را ادامه داده است. این تفاوت ها و تمایزها به قدری است که می توان تفسیر عرفانی را به دو شاخه متقدم و متاخر تقسیم کرد. از نمونه آثار برجسته ای که بر اساس روش تفسیری عرفانی متاخر، در مکتب امامیه نگاشته شده اند، می توان به تفسیر کیوان قزوینی، مخزن العرفان بانوی اصفهانی و آثار تفسیری علی صفایی حائری اشاره کرد. مفسران عرفانی متاخر، فهم قرآن را تعمیم داده و به نوشتن تفسیرهای عامه پسند همت گماشته اند. این گرایش، رویکرد شایع و رو به گسترشی دارد که اثر بسیار زیادی بر فضای فکری جامعه چه در سطح خواص و چه عامه مردم نهاده است؛ از این رو نقد و تحلیل این گرایش ضروری به نظر می رسد. این روش تفسیری هرچند از فواید و محاسنی برخوردار است، اما کاستی هایی نیز دارد؛ از جمله این کاستی ها می توان به عدم ارائه روش علمی و نظام مند، گسیختگی از سنت تفسیری، کم توجهی به روایات معصومان، عصری اندیشی و تکیه بر کشف و شهود غیر معصومانه اشاره کرد.

دیر زمانی از مرگ خیام نگذشته بود که دیدگاه های متفاوت و حکایت ها و افسانه های متناقضی درباره زندگی و شخصیت خیام پدید آمد. برای نمونه در آثاری مانند تتمه صوان الحکمه، تاریخ الحکما، مرصاد العباد و.... می توان بخشی از این دیدگاه های گوناگون وگاه متضاد را دید. این تناقض ها در سده چهاردهم به گونه ای بسیار آشکارتر در پژوهش های محققان درباره خیام دیده می شود. در این مقاله کوشش شده، با در نظر گرفتن دو محور اساسی (اندیشه و شخصیت) در همه آثار پدید آمده درباره خیام رویکردهای متفاوت در زمینه خیام شناسی بررسی شود. به طور کلی می توان پنج رویکرد زیر را معرفی کرد:1-رویکردی که صادق هدایت آغازگر آن بود.2-رویکردی که با محمد علی فروغی و قاسم غنی شروع شد. 3-رویکردی که با اثر صدیقی نخجوانی زیر عنوان خیام پنداری آغاز شد.4-رویکردی که با عباسعلی کیوان قزوینی در ایران پدید آمد. 5-رویکردی که ف، دوبلوای فرانسوی آن را زیر عنوان «چهره ای داستانی از خیام» ارایه داد.

هرمنوتیک می کوشد با به قاعده درآوردن فهم، بر فاصله میان متن و مفسر آن غلبه کرده، در فهم متن به خواننده کمک ­ کند. تفکر در مورد متون مقدس و نحوه فهم آن یکی از دغدغه­ های مفسران و مترجمان این متون بوده است، زیرا فهم آن دارای خصوصیتی است که لزوم توجه به مراد گوینده (مؤلف) را ضروری می­ نماید؛ ازین­ رو از حساسیت بیشتری نسبت به سایر متون برخوردار است. قرن­ هاست که روش هرمنوتیک در عرصه کشف راز متون مقدس جایگاه درخورتوجهی داشته است. هدف پژوهش حاضر این است که با رویکرد هرمنوتیکی و با شیوه ی تطبیقی و تحلیلی به بررسی سه شرح و تفسیر: قزوینی، فیض الاسلام و مکارم شیرازی و همکارانشان از نامه 53 نهج البلاغه بر مبنای چهار قانون هرمنوتیکی امیلیو بتی: استقلال هرمنوتیکی موضوع، تمامیت معنا، فعلیت فهم و مطابقت هرمنوتیکی معنا، بپردازد تا در نهایت میزان پایبندی شروح یادشده به چهار قانون هرمنوتیکی بتی را نشان دهد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که علی­ رغم رعایت قوانین هرمنوتیکی بتی در سه شرح و تفسیر یادشده، هدف هر سه شارح تمرکز بر متن اصلی بوده است. این امر نشان می­ دهد که رویکرد شارحان و مفسران در شرح و تفسیر نامه ی 53 امام علی– علیه السلام-مؤلف محور بوده نه مفسرمحور.

مهاجرت که یکی از مسائل جامعه امروز در سطح جهانی را تشکیل می دهد، واقعیتی پیچیده است که در هر دوره ای صورتی متفاوت به خود می گیرد. مهاجرت دارای تاریخچه طولانی در مطالعات اجتماعی است و از جایگاه ویژه ای در مطالعات ادبی برخوردار است. موضوع مهاجرت به صورت های مختلف در ادبیات (نوشتار تبعیدی ها، دیاسپورا، موقعیت های پساکلنیونی و غیره) ظاهر می شود. اما در بین تمامی آن ها، مهمترین گونه، ادبیات با موضوع دوگانگی هویت است. مطالعه حاضر کوششی است برای درک برخی از مسائل پیچیده که این موضوع را سبب می شوند. سرزمین نوچ اثر کیوان ارزاقی متن مورد مطالعه مقاله حاضر است که به ما این امکان را می دهد تا پدیده مهاجرت را در ادبیات معاصر فارسی بررسی نماییم. کارآمدترین نقد برای مطالعه این پدیده، نقد جامعه شناسی است. بدین ترتیب با تکیه بر نظریه کارناوال باختین و همچنین نظریات عبدل مالک سایاد، جامعه شناس در حوزه مهاجرت، به مطالعه پدیده مهاجرت در رمان سرزمین نوچ می پردازیم و با توجه به استراتژی های هویتی پیشنهاد شده توسط کارمیل کامیلری جنبه روانشناختی این پدیده را بررسی خواهیم کرد.

جهان اسلام، پس از حملات ویرانگر مغول ها و تشکیل حکومت ایلخانان ایران (اواسط سدة هفتم تا اواسط سدة هشتم) با شرایط تازه و متفاوتی رو به رو شد تا آنجا که گسترش علوم مختلف نیز تحت تأثیر این شرایط قرار گرفت. در چنین اوضاعی، محمدبن زکریای قزوینی، با تألیف آثارالبلاد و اخبارالعباد و نیز عجایب البلدان، نخستین گام را در مسیر تألیف آثار جغرافیایی برداشت. از این رو، پژوهش حاضر کوشیده است تا به این پرسش ها پاسخ دهد که آیا قزوینی در تألیف آثارالبلاد و اخبارالعباد، بر نگرش و شیوۀ پیشینیان اتّکا کرد یا طرحی نو درانداخت و از چه منظری به دانش جغرافیا می نگریست و آن را مشتمل بر چه عناصری می دانست؟ بررسی ها نشان می دهد که قزوینی ازلحاظ اشتمال، هم به جهان اسلام و هم به بیرون از آن توجه داشته و از آن روی که در نوشتن مطالب به گونه ای متأثر از نظام اقیلم یونانی بوده، به مکتب عراقی گرایشِ بسیار داشته است. همچنین او کوشید میان جغرافیا و تاریخ توازنی هم به وجود آورد؛ از همین روست که بعد از جغرافیای طبیعی، بیشترین توجه اش به جغرافیای انسانی و اقتصادی بوده است. چنین رویکردی از عنوان کتاب او هم پیداست که «بلاد» و «عباد» را در آن جای داده است. همچنین نگاه ویژه نویسنده به عجایب نگاری و تراجم احوال بزرگان، نشان دهنده گرایش او به تاریخ نگاری و داستان پردازی بوده است.